Cukrzyca a zdrowie jamy ustnej – objawy, których nie warto ignorować

Spis treści:

• Objawy cukrzycy w obrębie jamy ustnej
• Choroby przyzębia
• Kserostomia i dysfunkcja gruczołów ślinowych
• Próchnica zębów
• Zwiększona skłonność do infekcji jamy ustnej
• Profilaktyka

Objawy cukrzycy w obrębie jamy ustnej

Według danych IDF (ang. International Diabetes Federation- Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna) na całym świecie 589 milionów osób choruje na cukrzycę i szacuje się, że do 2050 r. liczba ta wzrośnie o 45% – do 852 milionów³. W Polsce choroba dotyczy już ponad 3 milionów osób³. U ponad 90% tych pacjentów występują w związku z cukrzycą różnego rodzaju objawy w obrębie jamy ustnej. Do najczęściej występujących powikłań stomatologicznych cukrzycy należą^2,4:

• choroby przyzębia – zapalenie dziąseł, zapalenie przyzębia,
• utrata zębów
• kserostomia i dysfunkcja gruczołów ślinowych
• próchnica zębów
• zwiększona skłonność do infekcji jamy ustnej
• zaburzenia smaku
• pieczenie w ustach
• słabe gojenie się ran

Choroby przyzębia

Termin przyzębie obejmuje wszystkie tkanki otaczające ząb, zapewniające jego stabilne utrzymanie w zębodole oraz ochronę przed zakażeniami: dziąsła, ozębną, cement korzeniowy oraz kość wyrostka zębodołowego. Do chorób przyzębia zalicza się zapalenia dziąseł, zapalenia przyzębia i którym może towarzyszyć utrata kości wyrostka zębodołowego⁵.

Choroby przyzębia bywają określane szóstym – po retinopatii, nefropatii, neuropatii, makroangiopatii i opóźnionym gojeniu ran – powikłaniem cukrzycy⁵. Stanowią najczęściej występujące powikłanie cukrzycy dotyczące jamy ustnej. Zapalenie przyzębia u diabetyków występuje trzy razy częściej w porównaniu do osób zdrowych. Wyniki badań wskazują, że związek pomiędzy cukrzycą a chorobami przyzębia ma charakter dwukierunkowy: obecność cukrzycy zwiększa ryzyko występowania zmian w obrębie jamy ustnej, a stany zapalne tkanek przyzębia, jak inne przewlekłe zapalenia, upośledzają kontrolę metaboliczną cukrzycy i zwiększają ryzyko jej powikłań⁶.

Zapalenie  dziąseł stanowi początkowy etap choroby przyzębia, w którym stan zapalny ogranicza się do dziąseł i jest odwracalny przy odpowiedniej higienie jamy ustnej. Towarzyszące mu objawy: to obrzęk, bolesność i/lub wrażliwość lub krwawienie dziąseł. Nieleczone stany zapalne dziąseł, przy udziale współistniejących zaburzeń odporności, czynników ryzyka, patogennych drobnoustrojów, mogą postępować przechodząc w zapalenie przyzębia. W tym schorzeniu stan zapalny rozprzestrzenia się na pozostałe tkanki przyzębia powodując ich zniszczenie oraz zanik kości wyrostka zębodołowego. W efekcie dochodzi do powstania kieszonki przyzębnej między dziąsłem a zębem. Proces ten postępuje powoli, ale w dużej mierze jest nieodwracalny. Początkowo zmiany następują bezobjawowo i wielu pacjentów nie jest ich świadomych, dopóki choroba nie osiągnie stopnia zaawansowania, powodującego ruchomość zębów. Zaawansowane zapalenie przyzębia objawia się zaczerwienieniem, obrzękiem i krwawieniem dziąseł, cofaniem się dziąseł, ruchomością i przemieszczaniem się zębów, ropieniem kieszonek przyzębnych i utratą zębów⁶.

Szacuje się, że osoby z cukrzycą mają 50% – 100% większe ryzyko utraty zębów w porównaniu z osobami, których poziom glukozy we krwi mieści się w normie. Warto o tym pamiętać, ponieważ brak uzębienia, to nie tylko defekt kosmetyczny, ale również czynnik wpływający na możliwość przestrzegania zaleceń żywieniowych⁷.

Kserostomia i dysfunkcja gruczołów ślinowych

W wielu badaniach potwierdzono pogorszenie czynności gruczołów ślinowych w przebiegu cukrzycy, czego efektem jest zmniejszenie wydzielania śliny, zmiany jej składu i kserostomia czyli suchość w ustach. Szacuje się, że problem ten dotyka od 34% do 51% diabetyków. Zjawisko to może mieć negatywny wpływ na jakość życia pacjentów, powodując dyskomfort i problemy takie, jak: trudności w jedzeniu, połykaniu i mówieniu. Istnieje istotny związek między nasileniem kserostomii a poziomem glukozy w ślinie². Co ważne, im gorsza kontrola glikemii tym większa dysfunkcja  wydzielania śliny^2,8.

Zmniejszenie ilości wytwarzanej śliny wpływa również na występowanie innych powikłań w jamie ustnej. Fizjologiczna rola śliny polega m.in. na tworzeniu na powierzchni błony śluzowej warstwy ochronnej zawierającej składniki chroniące przed infekcją, neutralizujące kwaśne potrawy i płyny, a także zawierającej wapń istotny w wymianie substancji mineralnych na powierzchni zębów. Brak odpowiedniej ilości śliny zwiększa ryzyko zakażeń jamy ustnej oraz  występowania próchnicy, a także nasila trudności z utrzymywaniem odpowiedniej higieny jamy ustnej⁸.

Próchnica zębów

Częstość występowania próchnicy wśród diabetyków jest istotnie wyższa niż u osób zdrowych^1,9,10. W populacji osób dorosłych jest ona większa o ok. 40%^9,10. Wynika to ze zmniejszonej ilości i zdolność oczyszczania i buforowania śliny, a także zwiększonej zawartości węglowodanów w ślinie, co sprzyja rozwojowi patogenów powodujących próchnicę^1,2.

Zwiększona skłonność do infekcji jamy ustnej

Pacjenci z cukrzycą są również bardziej podatni na rozwój innych (nie próchniczych) infekcji jamy ustnej, w tym grzybiczych i bakteryjnych. Podobnie jak w przypadku próchnicy wiąże się to ze zmniejszeniem wydzielania śliny i brakiem jej działania przeciwdrobnoustrojowego. Ponadto na rozwój infekcji wpływa osłabienie układu immunologicznego i słaba kontrola metaboliczna². W połączeniu z  istotnie częściej występującym nosicielstwem grzybów z rodzaju Candida wśród diabetyków zjawiska te składają się na wzrost ryzyka występowania infekcji grzybiczych jamy ustnej (drożdżyca/kandydoza/pleśniawki)⁸.  Kandydoza jamy ustnej występuje u ok. 1/4 diabetyków i jest uważana za jeden z wczesnych i niespecyficznych objawów niekontrolowanej cukrzycy¹. Rozwojowi grzybów sprzyja zmniejszona ilość immunoglobulin przeciwgrzybiczych w ślinie oraz zwiększone stężenie glukozy⁸. Zakażenia te występują częściej u pacjentów  z cukrzycą palących, noszących protezy zębowe, leczonych steroidami i/lub antybiotykami o szerokim spektrum działania, a także mających słabą kontrolę glikemii².

Profilaktyka

Dbanie o stan jamy ustnej stanowi ważny element zachowania zdrowia, szczególnie dla osób z cukrzycą. Prawidłowa higiena jamy ustnej i profilaktyka może pomóc zminimalizować ryzyko powikłań cukrzycy w obrębie jamy ustnej i zachować zdrowy uśmiech¹¹. Dlatego warto zwrócić uwagę na poniższe zalecenia:

• Kontrola glikemii – najważniejszym sposobem zapobiegania powikłaniom jest utrzymywanie poziomu cukru w normie. Dobre wyrównanie metaboliczne zmniejsza ryzyko chorób jamy ustnej¹¹.
• Kontrola lekarska – u każdej osoby z cukrzycą należy przeprowadzać wywiad i badanie fizykalne ukierunkowane na choroby jamy ustnej¹².
• Regularne wizyty stomatologiczne – każda osoba z cukrzycą powinna mieć raz do roku wykonane badanie stomatologiczne¹².
• Poinformowanie stomatologa – pacjent powinien udzielić dentyście informacji o cukrzycy, stanie zdrowia, lekach i kontroli poziomu glukozy, co pozwoli odpowiednio dostosować leczenie, zalecenia, częstotliwości wizyt kontrolnych¹¹.
• Higiena jamy ustnej – szczotkowanie zębów co najmniej dwa razy dziennie (szczególnie po posiłkach) oraz codzienne nitkowanie w celu usunięcia płytki bakteryjnej. Ważne jest również szczotkowanie języka w celu usunięcia bakterii¹¹.
• Rezygnacja z palenia – palenie tytoniu zwiększa ryzyko chorób przyzębia i może nasilać powikłania cukrzycy¹¹.

WHO (ang. World Health Organization – Światowa Organizacja Zdrowia ) podkreśla, że zdrowie jamy ustnej  jest istotne nie tylko dla wykonywania podstawowych czynności takich, jak: jedzenie, oddychanie i mówienie, ale również wpływa na ogólne  dobre samopoczucie obejmujące zdrowie fizyczne i  aspekty psychospołeczne. Zły stan zdrowia jamy ustnej ma istotny wpływ na ogólny stan zdrowia oraz istotny związek z występowaniem innych chorób, szczególnie cukrzycy, ale również chorób układu krążenia,  nowotworów, zapalenia płuc.

Referencje:

1. Nazir MA, AlGhamdi L, AlKadi M, AlBeajan N, AlRashoudi L, AlHussan M. The burden of Diabetes, Its Oral Complications and Their Prevention and Management. Open Access Maced J Med Sci. 2018 Aug 15;6(8):1545-1553;
2. Rohani B. Oral manifestations in patients with diabetes mellitus. World J Diabetes 2019; 10(9): 485-489
3. IDF Diabetes Atlas 11th Edition – 2025; www.diabetesatlas.org
4. Canga M, Malagnino I, Qafmolla A, Xhajanka E, Malagnino VA. The impact of the diabetes on oral health. Wiad Lek. 2022;75(4 pt 1):753-758
5. Mosler B. Stan zdrowia jamy ustnej u chorych na cukrzycę typu 1. Rozprawa doktorska. Katedra Stomatologii Zachowawczej z Endodoncją, Wydział Nauk Medycznych w Zabrzu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Zabrze 2021
6. Preshaw PM, Alba AL, Herrera D, Jepsen S, Konstantinidis A, Makrilakis K, Taylor R. Periodontitis and diabetes: a two-way relationship. 2012 Jan;55(1):21-31
7. What Can You Do to Improve the Oral Health of Your Patients with Diabetes? National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases 8.12.2021; https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/improve-oral-health-patients-with-diabetes#:~:text=Q:%20What%20information%20on%20oral,may%20be%20necessary%20only%20once.
8. Gandara B.K., Morton Jr. T.H., Objawy cukrzycy w jamie ustnej występujące poza przyzębiem: podstawowe informacje dla personelu medycznego. Diabetologia po Dyplomie 2012; 9 (1): 31 – 38
9. https://www.cdc.gov/oral-health/data-research/facts-stats/fast-facts-diabetes-and-oral-health.html#cdcreference_1
10. Malvania EA, Sheth SA, Sharma AS, Mansuri S, Shaikh F, Sahani S. Dental caries prevalence among type II diabetic and nondiabetic adults attending a hospital. J Int Soc Prevent Communit Dent 2016;6:S232-6
11. https://diabetesvoice.org/en/living-with-diabetes/diabetes-related-oral-health-complications/
12. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą – 2025. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Curr Top Diabetes, 2025; 5 (1): 1 – 157
13. Global strategy and action plan on oral health 2023–2030. Geneva: World Health Organization; 2024. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO; https://www.who.int/publications/i/item/9789240090538