Dlaczego sama dieta nie wystarcza – mechanizmy rozwoju otyłości.

Spis treści:

1. Otyłość jako choroba
2. Czynniki środowiskowe
3. Mechanizmy neurohormonalne
4. Czynniki genetyczne
5. Czynniki psychologiczne
6. Leczenie otyłości

Otyłość jako choroba

Otyłość została oficjalnie uznana za chorobę przewlekłą przez Światową Organizację Zdrowia (WHO – ang. World Health Organization) w 1997 roku i znajduje się na liście Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10) pod numerem E66. Jest definiowana jako postępująca i nawracająca choroba przewlekła, charakteryzująca się nieprawidłowym, nadmiernym i szkodliwym dla zdrowia nagromadzeniem tkanki tłuszczowej, co pogarsza stan zdrowia i jakość życia, zwiększa ryzyko powikłań i skraca oczekiwaną długość życia^1,2.

Podstawową przyczynę rozwoju nadwagi i otyłości stanowi dodatni bilans energetyczny, czyli zaburzona równowaga pomiędzy podażą a zużyciem energii przez organizm^1,2. Jednakże przyczyny tego stanu mogą istotnie różnić się u poszczególnych pacjentów. Za trudności w redukcji, a następnie utrzymaniu zmniejszonej masy ciała odpowiadają czynniki i mechanizmy, na które osoby chorujące na otyłość mogą nie mieć wpływu³.

Wśród mechanizmów prowadzących do otyłości wyróżnia się czynniki środowiskowe, hormonalne, genetyczne i psychologiczne. Uwarunkowania społeczno-ekonomiczne, dostępność wysoko przetworzonej żywności, a także obecność czynników stresogennych również zwiększają ryzyko zachorowania^1,2.

Czynniki środowiskowe

Największy udział w rozwoju choroby otyłościowej mają czynniki środowiskowe. Wśród nich wyróżnia się czynniki mikrośrodowiskowe, związane z codziennym stylem życia, w szczególności ze stosowaną dietą oraz aktywnością fizyczną, ale również ze stresem. Drugą grupę stanowią czynniki makrośrodowiskowe, obejmujące zmiany cywilizacyjne. Wskutek postępu technologicznego, automatyzacji produkcji oraz cyfryzacji podczas wykonywania codziennych czynności człowiek potrzebuje znacznie mniejszych wydatków energetycznych. Praca niewymagająca wysiłku fizycznego, siedzący tryb życia, udogodnienia takie jak windy i samochody oraz spędzanie wolnego czasu przed ekranami urządzeń powodują znaczne ograniczenie aktywności fizycznej².

Mechanizmy neurohormonalne

Istotny wpływ na masę ciała wywiera również stan hormonalny organizmu. Hormony produkowane przez przewód pokarmowy, tkankę tłuszczową oraz insulina, przez oddziaływanie na centralny układ nerwowy wpływają na sposób, w jaki mózg reguluje spożywanie pokarmów. Pobór pokarmu i bilans energetyczny zależą od regulacji na poziomie podwzgórza, w którym przetwarzane są bodźce pobudzające ośrodek głodu lub sytości. U chorych na otyłość występują zaburzenia w wydzielaniu i działaniu tych hormonów⁴.

W zdrowym organizmie uczucie sytości po posiłku pojawia się wskutek działania systemu jelitowego, składającego się z komórek uwalniających hormony (takie jak: GLP-1, peptyd YY) po pobudzeniu przez bodźce mechaniczne oraz chemiczne⁵. Na powstawanie uczucia sytości wpływa również białkowy hormon leptyna produkowany przez komórki tkanki tłuszczowej. Z kolei grelina, nazywana „hormonem głodu”, wytwarzana jest głównie przez żołądek. Jej działanie związane jest z pobudzaniem apetytu i sygnalizowaniem potrzeby jedzenia. Poziom jej rośnie, gdy żołądek jest pusty, co stanowi sygnał dla podwzgórza^4,5,6.

Zaburzenia w działaniu układu hormonalnego i jego regulacji wpływają na rozwój nadwagi i otyłości. Wyniki badań wskazują, że u chorych na otyłość olbrzymią, brak jest poposiłkowego wydzielania GLP1³. Również wydzielanie peptydu YY u osób otyłych jest mniejsze w porównaniu z osobami o prawidłowej masie ciała⁶. Zjawiska te powodują zaburzenia w odczuwaniu sytości. W efekcie dochodzi do przejadania się i rozwoju otyłości w wyniku zaburzenia neurohormonalnej regulacji spożycia pokarmów. Otyłość może być również powiązana z nadmiernym wydzielaniem greliny lub nieprawidłowym poziomem leptyny^6,7. Niedobór leptyny u osób otyłych może stanowić przyczynę stanu ogólnego. Z drugiej strony często stężenie leptyny jest kilkakrotnie większe u osób otyłych niż u osób z prawidłową masą ciała, ponieważ produkcja leptyny jest proporcjonalna do ilości tkanki tłuszczowej w organizmie. U osób z dużą ilością tkanki tłuszczowej, u których stężenie leptyny przez długi czas jest bardzo duże, występuje zjawisko oporności na jej działanie i jeszcze większej otyłości^5,7.

Należy również zaznaczyć, że nadwaga lub otyłość może być także jednym z objawów niektórych chorób wpływających na układ hormonalny, charakteryzujących się dodatnim bilansem energetycznym z niską spoczynkową przemianą materii, a także innymi zaburzeniami metabolicznymi sprzyjającymi zwiększaniu masy ciała. W przypadku ich występowania brak prawidłowej diagnozy i leczenia stanowią przyczynę nieskutecznego leczenia otyłości. Do takich schorzeń należą⁶:

• zespół Cushinga (związany z nadmiernym wydzielaniem kortyzolu lub długotrwałym przyjmowaniem glikokortykosteroidów)
• niedoczynność tarczycy
• zespół policystycznych jajników
• niedobór hormonu wzrostu

Czynniki genetyczne

Szacuje się, że ok. 30-40% przypadków otyłości ma podłoże genetyczne⁶. Czynniki genetyczne określają m.in.: regulację apetytu, preferencje dotyczące wyboru produktów spożywczych (tłuste, słodkie), aktywność komórek tłuszczowych pod względem wydzielania substancji metabolicznie czynnych, a także spoczynkową przemianę materii i spontaniczną aktywność fizyczną^2,6. Otyłość uwarunkowana genetycznie najczęściej jest dziedziczona wielogenowo. W powstawaniu otyłości rolę odgrywa około 400 genów⁶. Do nadmiernego gromadzenia tłuszczu w organizmie dochodzi zwłaszcza, gdy podatność genetyczna łączy się z warunkami środowiskowymi sprzyjającymi nadmiernemu spożyciu energii, niskiej aktywności fizycznej, przewlekłemu stresowi i niedoborowi snu^2,6. Należy także zwrócić uwagę, że nawyki żywieniowe i przyzwyczajenia rodziców są często powielane przez dzieci, co również istotnie może wpływać na rozwój otyłości.

Czynniki genetyczne nie tylko sprzyjają rozwojowi otyłości, ale również mogą utrudniać utrzymanie rezultatów odchudzania. Do genetycznie uwarunkowanych czynników, sprzyjających występowaniu efektu jo-jo należą: niska spoczynkowa przemiana materii, oporność tkanek na insulinę, zwiększona aktywność lipazy lipoproteinowej w tkance tłuszczowej i zmniejszona w mięśniach (co przekłada się na zwiększone odkładanie tłuszczu i mniejsze spalanie), nadmierne wydzielanie substancji pobudzających apetyt⁶.

Również niedobory leptyny mają podłoże genetyczne, co objawia się: otyłością, zaburzeniami regulacji bilansu energetycznego i nadmiernym apetytem, które występują od dzieciństwa⁶.

Czynniki genetyczne stanowią również często przyczynę trudności w jej leczeniu, dlatego istotne jest ich uwzględnienie w postępowaniu terapeutycznym⁶.

Czynniki psychologiczne

Nadmierna podaż energii z pożywieniem może wynikać także z różnych psychologicznych mechanizmów zachowania oraz zaburzeń chorobowych. W efekcie stosowania wyuczonych mechanizmów radzenia sobie ze stresem, zaburzeń lękowych, niskiego poczucia własnej wartości oraz skuteczności dochodzi do nadmiernego przyrostu masy ciała. Wiąże się to z faktem, że współcześnie jedzenie służy nie tylko dostarczaniu niezbędnej do życia energii i składników odżywczych, ale stało się sposobem wyrażania uczuć, spędzania czasu, radzenia sobie z emocjami, nudą czy stresem. Rozwojowi otyłości sprzyjają także zaburzenia mechanizmów samoregulacji i samokontroli objawiające się nadmiernym spożywaniem pokarmów, pomimo uczucia sytości. Jedzenie może również stanowić formę radzenia sobie w trudnych sytuacjach, chwilach słabości, gniewu, złości, smutku czy lęku. Niektóre osoby sięgają wówczas po jedzenie w nadmiernych ilościach, najczęściej w formie wysokokalorycznych przekąsek – jest to sposób odwrócenia uwagi i maskowania trudnych emocji^2,8.

Leczenie otyłości

Leczenie otyłości obejmuje m.in. aspekty dietetyczne jak ograniczenie spożycia kalorii i modyfikację sposobu żywienia oraz zwiększenie aktywności fizycznej, a także farmakoterapię, psychoterapię, a w niektórych przypadkach leczenie chirurgiczne^2,8.

Otyłość jest przewlekłą chorobą wynikającą z zaburzeń regulacji bilansu energetycznego, a nie wyłącznie efektem nadmiernego spożycia kalorii. Choć odpowiednio zbilansowana dieta pozostaje fundamentem terapii, u wielu pacjentów nie jest wystarczająca do osiągnięcia i utrzymania trwałej redukcji masy ciała. Poznanie różnorodnych mechanizmów biologicznych związanych z nadmiernym przyrastaniem masy ciała pozwala zrozumieć, dlaczego skuteczne leczenie otyłości wymaga kompleksowego, długoterminowego podejścia.

Źródła:

1. Bąk Sosnowska M., i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med. Prakt. wyd. specj.; wrzesień 2024: 1–116
2. Raport Choroba otyłościowa– wyzwania społeczne, kliniczne i ekonomiczne. Warszawa 2024; https://ptlo.org.pl/resources/data/forms/aktualnosci/261/raport.pdf
3. https://www.mp.pl/pacjent/nadwaga-i-otylosc/aktualnosci/374778,zdrowie-zaczyna-sie-od-zrozumienia-zrozumiec-otylosc
4. Kłósek P., Rola stresu psychologicznego w neuroendokrynnej regulacji pobierania pokarmu i powstawaniu otyłości. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2016, 7 (3): 111–118
5. Kocełak P., i wsp. Hormonalna regulacja przyjmowania pokarmu. Endokrynologia Polska/Polish Journal of Endocrinology 2009; 60 (4): 296 – 301
6. Białkowska M., Przyczyny otyłości w świetle aktualnych badań. Medycyna po Dyplomie 2020, https://podyplomie.pl/czasopisma/medycyna-po-dyplomie/2020/10/przyczyny-otylosci-w-swietle-aktualnych-badan?srsltid=AfmBOopHaTV-ZwAWx7_xW10CfHsUme344_F_yaYMElyeY7a3dTwBOBmH
7. https://www.mp.pl/cukrzyca/cukrzyca/typ2/171954,leptyna
8. Lech M., Ostrowska L., Psychologiczne aspekty otyłości. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2017, 8 (2): 63–70
9. Malczyk E., Maciejewicz M., Znaczenie fitoterapii przy wspomaganiu leczenia otyłości. Hygeia Public Health 2017, 52(3): 209-216